Felipe IV Ailesi / Las Meninas – Nedimeler
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
İspanya Kraliyet Kolleksiyonu – Prado Müzesi, Madrid İspanya
Bugün sizlerle yine önemli bir yapıtı, büyük bir ustayı konuşacağım. 17. yy da İspanyol sanatının mimarı, büyük sanatçı Diego Rodríguez de Silva y Velázquez. Sanatın temsil ettikleri, sanat yapıtının nesnesi, nesnenin anlamı ve bütün bunlar üzerine yorumlar sanatseverleri ilgilendirmiştir. Bence sanat yapıtının nesnesinden çok, nesnenin mekân- zaman ilişkisinden söz edilen bir başka resim daha yoktur. “Las Meninas/Nedimeler/ Felipe IV Ailesi”
"Gerçeğin gerçek ressamı" Diego Rodríguez de Silva y Velázquez 6 Haziran 1599'ta Portekizli Yahudi bir avukat olan Juan Rodríguez de Silva ile asil bir aileden gelen Jerónima’nın ilk erkek çocuğu olarak İspanya'da dünyaya gelmiştir. Felsefe ve resim dersleri almış, önce Francisco de Herrera sonra Francisco Pacheco'nun atölyelerinde yetişmiştir. On yedi yaşında Seville'da şehir ressamları loncasına kabul edilen sanatçı 1618'te ustasının kızı Juana Pacheco ile evlendi. İki kızları oldu.
IV. Philip tahta geçtiğinde, kralın bir portresini çizince daha önce reddedildiği sarayın ressamlığına atandı. 1623'te ailesiyle birlikte saraya yerleşti ve kralla uzun yıllara yayılan büyük dostluğu başladı.
1628'de Madrid'e geldiğinde tanıştığı Paul Rubens’in tavsiyesi ve kralın da isteği üzerine ve aldığı görevler nedeniyle iki kez İtalya'ya giderek, Rönesans sanatının örneklerini yakından inceleme olanağı bulmuştur. Avrupa da birçok ükeden değerli resim, heykel, ayna ve halılar satın alan sanatçı bu eserlerin sarayda ki yerleştirmelerine de karar vermiştir.1656'de İspanya'ya dönen Velázquez bu yazımızın konusu olacak olan ünlü resmi “Las Meninas”‘ı yaptı.
1659'da Kral Philip den şövalye ünvanı alan Velázquez 6 Ağustos 1660'da 61 yaşında ölmüştür. Bu sanatsever kral ile sanatçı arasında kurulan yakın dostluk; sanatçının ölümünden sonra kralın yeni sanatçısını seçerken kullandığı kağıda “mahvoldum” diye düştüğü not ile açıklanabilir.
Yine söylentiye göre Velázquez’in ölümü üzerine kral "Las Meninas/Nedimeler” resminin yanına giderek resimde ki Velázquez’in portresinin göğsünde görülen ve Santiago şövalyelerinin sembolü olan kırmızı işareti kendisi çizmiştir.
Sanatçı Las Meninas’ı yaptığında 33 yıldır kraliyet ailesi ile birlikte yaşamakta idi…
Kral Philip IV'ün ilk karısının ve iki oğlunun ölümünü, kralın varissiz kalmamak için Mariana ile evliliğini ve üç çocuğunu yakından biliyordu. Velázquez Mariana ve çocuklarının pelçok resmini yaptı. Kral Velázquez’e stüdyo olarak kullanması için sarayda bir oda vermişti –Las Meninas resminde gördüğümüz- ve zaman zaman sanatçıyı çalışırken seyrederdi.
Resmin merkezinde olan beş yaşında ki prensesMargarita(1), prensesin önünde reverans yapan nedime doña Isabel de Velasco (2), Margarita'nın önünde diz çökerek ona altın tepside kırmızı bir fincanda bir içecek teklif etmekte olan nedime doña María Agustina Sarmiento de Sotomayor (3) dır. Resmin sağ tarafında iki soytarı, Alman Maribarbola (4) (Maria Barbola), ve İtalyan Nicolas Pertusato (5) neşeli bir şekilde prensesin ayakları dibinde uyuyan mastiff cinsi köpeği uyandırmaya çalışmaktalar. Arka tarafta siyah bir elbise giymiş olan koruyucusu doña Marcela de Ulloa (6), bir koruma(7) ile konuşmaktadır. Aralık kapının orada baş mabeynci Don José Nieto durmaktadır(8).
Tek kaçışlı perspektife uygun, çizgilerin gizlendiği, sanki basit bir kutuymuş gibi duran yüksek tavanlı bir oda da dokuz figür tasvir edilmiştir. Beş tanesi doğrudan dışarıya kraliyet çiftine veya izleyiciye bakmaktadır. Onların bakışları, kral ve kraliçenin aynaya yansımış olan görüntüleri resim düzlemi dışında yani izleyicinin durduğu yerde aslında kraliyet çiftinin durduğunu teyit eder. İşte izleyici için tuzaklarla dolu bu özel yapıtı anlamaya çalışalım.
Eski kayıtlarda “Aile - Philip IV” adıyla geçen resim, 1843 yılında Prado kataloğunda ilk defa “Las Meninas/Nedimeler” olarak listelenmiştir.
Kızılötesi ışık altında yapılan incelemelerde sanatçının farklı katmanlarda -kendi başını sağ yerine sola çevirmek gibi- bazı değişiklikler yaptığı ve resmin restorasyon geçirdiği saptanmıştır.1734 yılında Alcázar’ı yerle bir eden yangın dan sonra ve hasar gördüğü için resim iki taraftanda kısaltılmıştır. Ressam Juan García de Miranda (1677-1749) tarafından da restore edilmiştir. Özellikle Çocuk Margarita’nın sol yanağı neredeyse tamamen hasar gördüğü için tekrar resmedilmiştir.
Acaba sanatçı kendi resmetmesini mi resmediyor?.. Hiç şüphesiz kendisini resmin içine yerleştirmiştir ve orada bir resim yapmaktadır. Resmedilen ile resimde olanlar arasında bir ilişki var mıdır? Birçok eleştirmene göre kral ve kraliçe bir çift olarak poz vermekte Velázquez de onları resmetmektedir. Hizmetlileri çocuk prensesin etrafında can sıkıntısını gidermek için onu oyalamaktadırlar.
Odanın gölgede kalmış olan arka duvarındaki tablolar “Minerva’nın Arachne’yi İtişi” ve “Marsyas’ın Apollo'ya Zaferi’ni” konularını içerer. Bu iki efsane ölümlülerin tanrılara kafa tutuşunu ve savaşın korkunç sonuçlarını işaret eder. Rubens’in “Ovid'in Metamorfozu” adlı dizi resimlerinden ikisine ait bu kopyalar Velázquez’in damadı Juan del Mazo ve yardımcısı Jacob Jordaens tarafından yapılmıştır.
Arkada açık kapının orada kraliçenin mabeyncisi ve belki de sanatçının akrabası olan Don José Nieto durmaktadır. Duraklamış, bir ayağını üst basama atmış içeriye doğru bakmaktadır. Gitmekle gelmek arasındadır. Hafifçe kaldırdığı perdeden görünen arka taraf resmin bir başka boşluğa bağlanmasını sağlar. Bu açık kapıyla salon arasındaki boşluk için Analisa Leppanen bunlar “Bakışlarımızı derinliklere çekmek için” birer tuzaktır der. Kraliyet çiftinin aynadaki yansıması ise bakışlarımızı resmin espası içinde ters yöne doğru itmektedir. Ufuk çizgisi Nieto ile aynı bakış yüksekliğinde duvarın ortasında sağdaki tavan çizgisi ile birleştiği yerde kapının dışından geçmekte olan bir çizgi olarak düşünülmüştür. İzleyici kendini kral ve kraliçeye bakan Nieto ile aynı bakış yüksekliğinde bulur.
Joel Snyder makalesinde kraliçenin yakınında olan mabeyncisinin kapılara yakın durmasının gerekliliğini hatırlatmaktadır. O dönemde kapıdaki siyahlı adam kralın varlığını belirtirmiş. Eğer bu kisi ortalıkta ise ya kral az sonra gelecek, ya da şu anda bulundugu yerden az sonra gidecektir. Yani kral ve kraliçe oradadır, aynada yansımaları görülmektedir, ya yeni gelmişler ya da birazdan gideceklerdir…
Van Eyck’in “Arnolfini’nin Düğünü” adlı resmindeki ayna kullanımından da çok etkilenen Velázquez aynayı daha önceki resimlerinde ve sahne dekorlarında kullanmıştır. “Rokeby Venüsü” ve “Maria ve Marthanın evinde İsa” adlı eserlerinde ayna yansıması görülmektedir. Öldüğünde atölyesinde çok sayıda ayna bulunmuştur.
Van Eyck'ın resmi “Arnolfini’lerin Düğünü”nde resimsel uzam aynadaki görüntü sayesinde algılayacağımız gibi sırttan görünenin ortaya konmasıyla sağlanmıştır. Resmin iki temel figürü ve bu törende bulunan üçüncü kişileri bu ayna sayesinde tanımlayabiliyoruz. Bu da bize resmedilen konuda yer alanların gerçek durumlarını ve sahnenin gerçek derinliğini algılamamıza yardımcı oluyor. Aynı durum Velázquez’in Las Meninas resminde de kullanılmıştır. Biz sahnenin gerçekliğini aynadaki görüntü ile tam olarak algılayabiliriz. Her iki resimde de kullanılan bu espas anlayışı hem yenilikçi bir yaklaşımdır. Resim sanatının espas kavramını tanımlayışı açısından yeni yollar, yeni kazanımlar yaratmıştır. İki boyutlu bir düzlemde yanılsama alanı olarak derinliklerin tüm katmanları tarif edilebilmiştir. Aslında iki boyutlu bir düzlemde yer alan uzay; burada gerçek uzay boşluğu yanılsamasına dönüştürülmüştür. Hatta kanımca resmin dışında duran izleyici resmin espasının bir parçası olmuştur.
Dışlanmış, sistematik olmayan, dağınık, küçük, aykırı, farklı, öznel, devamlılığı olmayan bilginin peşinde olduğunu belirten; bilgi türlerinin söylemin çizgilerine göre şekillendiğini ya da kendi söylemlerini ve güç ilişkilerini oluşturduğunu iddia eden Foucault, Las Meninas hakkında yepyeni yaklaşımlarda bulunmuştur. Foucault “… ressamın resmin dışında onunla karşı-karşıya olan boşluğa yönelik bakışı, izleyici sayısı kadar modeli kabul eder; gözlemleyen ile gözlemlenen, aralıksız bir değiş tokuş içindedir.”demiştir.
1960 yılında, sanat tarihçisi Kenneth Clark kompozisyonun asıl başarısının her şeyden önce ışık ve gölge olduğunu söylemektedir: Meninas resmindeki her odak noktası bize yeni bir grup ilişkisi gösterir, sanatçının kafasındaki tek şey resimde yer alan şeylerin arasındaki tutarlı ilişkisidir. Ona bu konuda yardımcı pek çok unsurdan biri perspektiv diğeri ışıktır.
Resmin sağ ön tarafından gelen ışık ile açık kapıdan gelen doğal ışık, resmin ortalarında dikey bir eksen üzerinde buluşmaktadır. Sanatçı ışığı sağ taraftan ve bir akarsu gibi, cüce ve prensesin altın sarısı saçlarında gezdirerek sunar. Sanatçının kendisi gölge içindedir, yüzü hafifçe ışığa doğru dönmüş ve bu ışık onun özel bir durumla ilgilenişini işaret eder gibidir. Benzer şekilde, kadının yanağına eğik olarak gelen ışık onu ve yanındakinin yüz hatlarını ortaya çıkarır. Çocuk prenses tamamiyle ışık içindedir ve yüzü ışığın geldiği yöne bakmaktadır. Sanki her şey Çocuk Margarita’ya göre ayarlanmıştır.
Resim sanat ile soylular arasında ki karşılıklı duruşun da ifadesidir. Velázquez resmin içinde yerleştirdiği kendi portresi ile bizlere sanki sanatın üstünlüğünü bildirmektedir.
Resmin konusunun sayısız yorumları yapılmıştır.
Ağustos ve Aralık 1957 tarihleri arasında, Cannes yakınlarındaki La Californie da evinin stüdyosunda kendisi kapatan Picasso, Velázquez’in Las Meninas’ını ele alan bir dizi resim yapmıştır. Sanatçı tartışılmaz bir başyapıt olan “Las Meninas” ile özellikle ilgilenmiştir. Resim/ayna, resim/yağlıboya, ışık ve yansıma oyunları, Picasso’yu derinden etkilemiş 58 resimden oluşan bir dizi gerçekleştirmiştir. Bu resimler aynı ortak tema etrafında üretilmiş resimlerdir. Form, ritm, renk ve hareketi ayrıntılı olarak çalışılmış, sınırsız bir hayal gücü oyunu, figürlerin yer aldığı hissedilebilir bir boşluk, volüm ve orijinal bir ışık…
Sonun da resimle ilgili pek çok sorumuz var. Ressamın resmettiğini varsaydığımız kral ve kraliçe mi? Ressamın resmettiğini zannettiğimiz küçük prenses Margarita ve yardımcıları mı? Resmi izleyenler mi? Resminin yapıldığı sanısına kapılan izleyici mi? Kral ve Kraliçeyi yansıtan aynanın dışında, bizim görmediğimiz Velazquez’in sahneyi ve kadrajı belirlediği ikinci bir ayna var mı? Sanatçı resimde arkası dönük olan tuvale kral ve kraliçeyi mi resmediyor? Kral ve kraliçenin varsaydığımız bu boyda bir resmi yapılmış ise nerede? Sanatçı kral ve kraliçenin birlikte yer aldığı herhangibir portre kompozisyonu yapmış mı? Eğer sanatçı kral ve kraliçeyi resmediyor ve bir başka ayna yoksa bu tabloyu kim yaptı? Sanatçı bu kadar soru ortaya koyan bir resmi, bu oyunu neden yaptı?
Faucault’ya göre resim gerçek ve temsilin paradoksal ilişkisini göstermektedir. Bu durumda son sorularımız şunlar olabilir; gerçek nedir, tasvir nedir ve sanat nasıl bir zihinsel zenginliktir…
Kaynakça:
www.museonacıonaldelprado, Kenneth Clark, "Looking at Pictures" Kenneth Clark: Velázquez “Las Meninas”
Perşembe, Mayıs 29, 2008 | Gönderen S. zaman: 5/29/2008 07:24:00 PM
Etiketler: sanat